Lễ hội Bà Thu Bồn xứ Quảng: Anh linh vạn cổ tồn

HÀ XUYÊN KHÊ
  06:59 ngày 20-02-2018
Hằng năm cứ vào tiết giữa Xuân, khi làn gió nhẹ lay hoa bắp nở tím đôi bờ sông Thu và những cánh đồng lúa xanh mướt bắt đầu làm đòng, người dân vùng ven sông xứ Quảng lại náo nức lễ hội tưởng nhớ “Bà Mẹ Xứ Sở”, một thần nữ được truyền gọi theo tên của dòng sông mẹ - Bà Thu Bồn.
Lễ hội Bà Thu Bồn xứ Quảng: Anh linh vạn cổ tồn
Đúng ngày 12/2 âm lịch, các làng ven sông Thu như làng Thu Bồn, Phường Rạnh, Đại Bường, Trung Phước (thuộc hai huyện Duy Xuyên và Nông Sơn, tỉnh Quảng Nam)… đều cử lễ Bà, nhưng quy mô và tiêu biểu nhất là Lễ hội Bà Thu Bồn diễn ra tại làng Thu Bồn thuộc xã Duy Tân, huyện Duy Xuyên, nơi tọa lạc Dinh Bà lớn nhất và cũng là nơi khởi nguồn truyền thuyết.

Truyền thuyết về Bà Thu Bồn được kể theo nhiều cách khác nhau trong dân gian với rất nhiều dị bản. Khi thì Bà là một nàng công chúa xinh đẹp của Vua Mây, có khi lại là một nữ tướng người Chăm uy nghi khí phách, khi thì Bà lại là một nữ tướng người Việt dưới triều Lê... Trong những truyền thuyết này, dù là công chúa hay nữ tướng, là người Việt hay Chăm thì đều có một điểm chung là Bà đều hy sinh trong chiến trận, xác trôi dạt trên dòng Thu Bồn và được người dân nơi đây đưa về chôn cất. Từ đó bà hiển linh ứng cứu giúp đỡ nhân dân trong muôn cơn bĩ cực, thiên tai, bệnh dịch, đói nghèo... và được người dân suy tôn, lập đền thờ chiêm bái. 

Một truyền thuyết khác mang nhiều màu sắc thần thoại vẫn được lưu truyền ở địa phương kể: làng Thu Bồn ngày xưa có gia đình phú hộ sinh được người con gái đẹp, vừa sinh ra đã có mái tóc dài xõa lưng, lúc chào đời không khóc mà nở nụ cười. Khi lên năm tuổi, cô gái đã biết y thuật để trị bệnh cho dân. Càng lớn cô càng xinh đẹp nhưng không chịu lấy chồng mà chỉ tập trung cứu người. Cô chữa bệnh bằng phương pháp ngoại khoa và thảo dược rất hiệu nghiệm, chữa khỏi cho nhiều người bị bệnh nan y ở các nơi trong vùng và chẳng hề lấy công. Năm 50 tuổi, bà được tôn là Đức Bà Hằng Cứu Thế. Truyền thuyết kể lại bà đã “nhập Bồng Lai” vào đúng giờ Ngọ ngày 12/2 âm lịch. Trước khi tạ thế, bà ngồi tĩnh tọa trước nhà, dặn lại vài điều rồi “hóa”, cả người trở nên cứng như pho tượng. 


Lễ tẩm liệm bà được tổ chức theo lời dặn lại là chỉ dùng hoa lá và sau đó được quàn ở đình làng Thu Bồn bảy ngày bảy đêm do các chức sắc trong làng túc trực hương khói. Bỗng nhiên vào một đêm, người ta nghe hương thơm của hoa sứ bay tỏa khắp làng, nắp áo quan bị mở tung và bên trong chứa đầy một loại hoa sứ trắng. Còn thân xác bà và những loại lá cỏ tẩm liệm không ai biết đã biến đi đâu. Từ đó về sau, những năm hạn hán, lụt lội người dân trong vùng đói khổ, bà đều linh ứng hiện về cứu giúp khôi phục mùa màng… Để đền đáp công ơn độ thế của bà, dân trong vùng quyết định xây một dinh thờ lớn thờ chiếc áo quan và hành lễ hàng năm, trong sân dinh trồng nhiều cây hoa sứ và một cây đa… Trên trụ cổng Dinh Bà còn câu đối “Hiển hách thiêng liêng tại/Anh linh vạn cổ tồn”. 

Dưới triều vua Minh Mạng, Bà được sắc phong là “Mỹ Đức Thục Hạnh Bô Bô Phu nhân Thượng đẳng thần” mà nay bài vị thờ trong Dinh Bà còn ghi. Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hồng, dù là Bô Bô Phu nhân theo tên Chăm hay Bà Thu Bồn theo cách gọi Việt, thì đó vẫn là “sự kết hợp hài hòa giữa hai yếu tố Chăm - Việt trong tín ngưỡng, thể hiện ở chỗ Bà được xem là vị thần bảo hộ cho cả cư dân sống trên cạn và cư dân sống bằng nghề sông nước... 

Bởi thế, trong phần lễ của Lễ hội Bà Thu Bồn bao giờ cũng phải đầy đủ các nghi thức: lễ rước Sắc, lễ rước nước, lễ đại tế tại Dinh Bà. Trong đó, lễ rước Sắc được tiến hành trên cạn vào chiều ngày hôm trước (11/2 âm lịch) với 9 đội hình trông rất oai nghiêm gồm: lân; cờ đại; cờ ngũ sắc; nhạc cổ; trống chiêng; kiệu rước Sắc; lính hộ tống; đội hình phụ nữ và bô lão. Lễ rước nước là phần sôi động nhất, rực rỡ nhất của Lễ hội Bà Thu Bồn, được tiến hành từ sáng sớm ngày chính lễ (12/2 âm lịch) trên không gian rộng lớn từ thượng nguồn sông Thu Bồn về tới Dinh Bà bằng cả thuyền và đám rước bộ với hàng trăm người tham gia. 


Sau khi nước được rước từ thượng nguồn về Dinh để tắm rửa Thần vị và dùng làm nước cúng thì cử hành Lễ đại tế tại Dinh Bà. Đây là phần lễ rất long trọng với vật tế là một con trâu đực còn nguyên đã được làm sạch lông, da phết huyết đỏ thắm được cúng cùng một mâm xôi trắng lớn; ngoài ra còn các loại bánh trái đặc trưng phong vị xứ Quảng do dân làng dâng lên Bà và đủ loại bánh trái khác từ khách thập phương...

Nếu như phần lễ mang lại một không khí rực rỡ và cổ xưa với những đoàn rước cùng tán lọng, cờ xí, kiệu vai đủ màu sắc và trang phục các dân tộc Việt, Chăm, Katu... diễu hành qua những cảnh sắc làng ven sông tuyệt đẹp của xứ Quảng từ những mái ngói và hàng cau sương đọng, lũy tre mơ màng ven sông và triền sông Thu trải dài trong nắng sớm... thì phần hội cũng có sức hút sôi động riêng của nó với những hoạt động truyền thống như đua ghe, đêm hát bội, thả hoa đăng trên sông Thu, trò chơi dân gian và cả những cuộc thi đấu thể thao mang màu sắc hiện đại luôn đông nghịt người tham gia, đến xem và cổ vũ. 

Trải qua hơn 300 năm, Dinh Bà và Lễ hội Bà Thu Bồn vẫn luôn là một nét văn hóa tâm linh truyền thống, mang nhiều ý nghĩa đối với cư dân xứ Quảng; trở thành một hoạt động văn hóa mang đặc trưng sắc thái vùng miền, thể hiện tính giao thoa, tiếp biến giữa văn hóa tâm linh với văn hóa hiện đại của các dân tộc Việt - Chăm và các dân tộc thiểu số vùng thượng lưu sông Thu Bồn - Vu Gia. Mỗi năm người đi trẩy hội và lễ cúng Bà càng đông hơn, như một tín ngưỡng cầu mong mưa thuận gió lành, gia đình sum vầy hạnh phúc.

Truyền thuyết về Bà Thu Bồn được kể theo nhiều cách khác nhau trong dân gian với rất nhiều dị bản. Khi thì Bà là một nàng công chúa xinh đẹp của Vua Mây, có khi lại là một nữ tướng người Chăm uy nghi khí phách, khi thì Bà lại là một nữ tướng người Việt dưới triều Lê...

Tin liên quan

    Nguồn: Bongdaplus.vn
    Bình luận

    Bình luận không dấu, chửi thề, vi phạm thuần phong mỹ tục Việt Nam,…sẽ
    không được đăng
    .
    - Ký tự còn lại: 500

    | Ligue 1 Pháp
    St Etienne1-0Stade Rennais
    Montpellier2-0Bordeaux
    Caen0-0Guingamp
    Reims1-1Angers
    Strasbourg2-1AS Monaco
    | Ngoại hạng Anh Premier League
    Everton0-0Crystal Palace
    | La Liga Tây Ban Nha
    Eibar1-1Bilbao
    Rayo Vallecano1-2Getafe
    Barcelona4-2Sevilla
    | Bundesliga Đức
    Hertha Berlin1-1Freiburg
    | Serie A Ý
    Parma0-1Lazio
    Chievo1-5Atalanta
    Bologna2-2Torino
    Frosinone3-3Empoli
    Udinese0-3Napoli
    X
    Lễ hội Bà Thu Bồn xứ Quảng: Anh linh vạn cổ tồn
      X