Đây là lần đầu tiên FIFA tăng số đội dự World Cup từ 32 lên 48, giúp châu Á được nâng chỉ tiêu từ 4,5 lên 8,5 suất (thực tế có 9 đội góp mặt sau vòng play-off). Tuy nhiên, thay vì tạo nên cú hích cho bóng đá châu lục, kết quả lại phơi bày khoảng cách đáng kể giữa các đội tuyển châu Á với phần còn lại của thế giới.
Đáng thất vọng nhất là việc cả 4 đội từng góp mặt ở bán kết Asian Cup 2023 đều bị loại ngay từ vòng bảng. Nhà vô địch Qatar chỉ giành vỏn vẹn 1 điểm, thủng lưới tới 10 bàn. Á quân Jordan toàn thua cả 3 trận, trong khi hai "ông lớn" Iran và Hàn Quốc cũng không thể vượt qua vòng bảng.
Iran có lẽ là trường hợp đáng tiếc nhất. Đội bóng Tây Á bất bại với 3 trận hòa trước New Zealand, Bỉ và Ai Cập, kết thúc với 3 điểm cùng hiệu số bàn thắng bại bằng 0. Tuy nhiên, họ chỉ xếp thứ 9 trong nhóm các đội đứng thứ ba có thành tích tốt nhất, kém đúng một bậc so với vị trí đủ điều kiện đi tiếp sau khi Senegal thắng đậm Iraq 5-0 để cải thiện hiệu số.
Trong khi đó, Hàn Quốc gây thất vọng lớn khi chỉ thắng một trận nhưng để thua Mexico và Nam Phi. Đội bóng sở hữu những ngôi sao như Son Heung-min, Lee Kang-in hay Kim Min-jae kết thúc vòng bảng với 3 điểm và sớm nói lời chia tay giải đấu. Truyền thông Hàn Quốc thậm chí gọi đây là một trong những thất bại đáng xấu hổ nhất của đội tuyển quốc gia tại World Cup.
3 đại diện còn lại là Saudi Arabia, Uzbekistan và Iraq cũng không để lại nhiều dấu ấn. Saudi Arabia chỉ giành được 2 điểm, đứng cuối bảng với hiệu số -4. Uzbekistan thua cả ba trận trong lần đầu tiên góp mặt ở World Cup, còn Iraq cũng trắng tay và khép lại vòng bảng bằng thất bại nặng nề 0-5 trước Senegal.
Theo nhiều chuyên gia, thất bại tập thể của bóng đá châu Á xuất phát từ 3 nguyên nhân chính. Thứ nhất là sự thiếu hụt cầu thủ thường xuyên thi đấu ở các giải vô địch hàng đầu châu Âu. Ngoài Nhật Bản và một phần Australia, phần lớn các đội tuyển còn lại vẫn dựa chủ yếu vào những cầu thủ chơi bóng trong nước hoặc tại các giải đấu có chất lượng thấp hơn.
Bên cạnh đó, các đội châu Á tỏ ra lép vế rõ rệt về thể lực, tốc độ và khả năng tranh chấp trước các đại diện đến từ châu Phi, Nam Mỹ và châu Âu. Những thất bại đậm như Qatar thua Canada 0-6 hay Iraq thua Senegal 0-5 phản ánh rõ sự chênh lệch này.
Ngoài ra, hệ thống đào tạo trẻ tại nhiều quốc gia vẫn chưa tạo ra đủ lớp kế cận chất lượng. Hàn Quốc và Iran vẫn phụ thuộc nhiều vào các cựu binh, trong khi nhiều đội tuyển khác thiếu những tài năng trẻ đủ sức tạo khác biệt ở sân chơi lớn nhất hành tinh.
Giữa bức tranh ảm đạm ấy, Nhật Bản và Australia trở thành niềm hy vọng cuối cùng của AFC. Nhật Bản giành 5 điểm sau các trận gặp Hà Lan, Tunisia và Thụy Điển để xếp nhì bảng, qua đó chạm trán Brazil ở vòng 32 đội. Australia cũng vượt qua vòng bảng với 4 điểm và sẽ đối đầu Ai Cập.
World Cup 2026 cho thấy việc được trao thêm suất tham dự không đồng nghĩa với việc trình độ bóng đá châu Á được nâng lên tương xứng. Khi chỉ có 2/9 đại diện đi tiếp, tương đương khoảng 22%, trong khi phần lớn các đội châu Phi vượt qua vòng bảng, AFC chắc chắn sẽ phải nhìn nhận lại chiến lược phát triển, đặc biệt ở công tác đào tạo trẻ và nâng cao chất lượng các giải vô địch quốc nội nếu muốn cạnh tranh thực sự trên sân khấu World Cup trong tương lai.
