Các trọng tài Premier League có lẽ cũng phải cảm thấy áy náy. Theo thông báo chính thức của giải đấu, lý do VAR bỏ qua tình huống Enzo Fernandez việt vị rất rõ trong bàn thắng quyết định trận derby Manchester tháng trước là các trọng tài quá bận theo dõi... Haaland. Nghe có vẻ khó tin, nhưng hãy thử xem tiền đạo người Na Uy di chuyển thế nào trong những tình huống như vậy, bạn sẽ hiểu tại sao ánh mắt của người xem dễ bị anh thu hút đến thế.
Trong một pha bóng đáng chú ý, khi Josko Gvardiol tăng tốc ở phía đối diện vòng cấm, Haaland liên tục điều chỉnh từng bước chạy để giữ mình ngang hàng với bóng. Anh nhích chân trái một nhịp, rồi vươn chân phải, luôn dừng đúng vị trí cần thiết. Khi Gvardiol thực hiện quả tạt vòng qua Patrick Dorgu từ khoảng cách gần 30 mét, Haaland, theo công nghệ hiện đại, chỉ đứng sau mũi giày của hậu vệ đối phương khoảng 3 cm. Đó là một màn di chuyển tinh tế đến mức dễ bị bỏ qua nếu người ta chỉ quan tâm đến cú dứt điểm cuối cùng.
Những tiền đạo có khả năng giữ vị trí hợp lệ xuất sắc thường không nhận được sự tán dương tương xứng. Cựu tiền đạo của AC Milan, Filippo Inzaghi, có lẽ là ví dụ nổi tiếng nhất. Sir Alex Ferguson từng đùa rằng Inzaghi hẳn phải được sinh ra trong tư thế việt vị, song chân sút người Italia đáp trả đầy tự tin: "May mắn là tôi được sinh ra khi đang đứng đúng 1 mét phía sau ranh giới việt vị, nếu không, tôi đã chẳng ghi được phần lớn số bàn thắng của mình".
Vậy có thể đo lường khách quan kỹ năng này hay không, và nó thực sự đáng giá bao nhiêu? Đếm số lần một cầu thủ bị thổi việt vị là chưa đủ. Haaland từng bị phạt việt vị 25 lần tại Premier League, đúng bằng Ismaila Sarr của Crystal Palace, nhưng điều đó không có nghĩa họ giỏi hoặc kém ngang nhau. Số lần mắc lỗi còn phụ thuộc vào vị trí thi đấu, số đường chuyền hướng lên phía trước và mức độ rủi ro trong những pha chạy chỗ.
So sánh số lần việt vị với số bàn thắng cũng không giải quyết được vấn đề. Haaland ghi rất nhiều bàn nhưng bị thổi việt vị ít hơn một chút so với Daniel Munoz, hậu vệ cánh của Nottingham Forest. Trong khi đó, Jorginho từng ghi 21 bàn cho Chelsea và Arsenal mà không bị thổi việt vị lần nào. Tỷ lệ tưởng như hoàn hảo ấy lại trở nên vô nghĩa nếu tính đến việc một tiền vệ có thể ghi bàn từ chấm phạt đền, trong khi những tiền đạo thường xuyên băng xuống sau lưng hàng thủ phải đối diện rủi ro lớn hơn nhiều.
Để giải quyết bài toán, ESPN xây dựng mô hình xOffside, sử dụng dữ liệu chi tiết về các đường chuyền để dự đoán khả năng một tình huống dẫn đến quyết định việt vị. Mô hình xem xét độ dài, tốc độ và góc chuyền, đồng thời phân biệt bóng bổng với đường chuyền sệt. Những đường chuyền dài, nhanh hoặc được thực hiện bằng cách bấm bóng thường có nguy cơ dẫn đến việt vị cao hơn. Một đường chuyền thẳng về phía trước cũng dễ bị hàng thủ bắt bài hơn đường chuyền chéo, đặc biệt khi bóng được đưa ra phía ngoài từ khu vực trung tâm.
Bối cảnh chiến thuật cũng rất quan trọng. Một đường chuyền dài hướng lên trong giai đoạn triển khai bóng có khả năng dẫn đến việt vị cao hơn 3 lần so với đường chuyền có cùng điểm xuất phát và điểm đến khi đội phòng ngự đã lùi về khu vực giữa sân. Mô hình còn tính đến cách từng đội tổ chức hàng thủ, bởi dâng cao đội hình không đồng nghĩa với chủ động giăng bẫy việt vị. Aston Villa của Unai Emery và Man City dưới thời Pep Guardiola nổi tiếng với cách sử dụng bẫy việt vị, trong khi Arsenal mùa trước bắt đối phương việt vị ít hơn khoảng 40% so với mức mô hình dự đoán từ những đường chuyền mà họ phải đối mặt.
Sau khi điều chỉnh theo vị trí thi đấu, kết quả lại mang đến một bất ngờ khác. Haaland không đứng đầu danh sách những cầu thủ đang chơi tại Premier League giỏi nhất trong việc giữ mình ở vị trí hợp lệ. Người dẫn đầu là Morgan Rogers, hiện khoác áo Chelsea sau thời gian thi đấu cho Aston Villa. Trong hơn 3 mùa giải, Rogers chỉ bị thổi việt vị 2 lần từ những đường chuyền bóng sống, trong khi mô hình dự đoán anh có thể bị thổi phạt tới 18,3 lần. Dù vậy, mẫu dữ liệu nhỏ khiến kết quả vẫn có độ bất định nhất định, và Haaland cùng ít nhất 7 cầu thủ khác cũng cho thấy khả năng giữ vị trí tốt hơn mức trung bình.
Điều đáng ngạc nhiên hơn là lợi thế ấy không tạo ra chênh lệch bàn thắng lớn như nhiều người tưởng. Mohammed Kudus của Tottenham bị thổi việt vị 38 lần, trong khi Rogers chỉ có 2 lần, dù cả hai đối mặt mức rủi ro việt vị dự kiến gần tương đương. Sau khi tính đến kỹ năng thực sự của cầu thủ, số đường chuyền rủi ro họ nhận được và khả năng những pha bóng ấy dẫn đến bàn thắng, khoảng cách giữa những người giỏi nhất và kém nhất chỉ tương đương khoảng nửa bàn mỗi mùa. Với Haaland, mô hình ước tính kỹ năng giữ vị trí có thể giúp anh ghi thêm 0,63 bàn trong một mùa giải cạnh tranh Chiếc giày vàng.
Nửa bàn thắng nghe chẳng có gì ghê gớm, nhưng trong bóng đá đỉnh cao, mỗi bàn đều rất đắt. Theo ước tính trong thập kỷ qua, mỗi đơn vị hiệu số bàn thắng bổ sung tương ứng với khoảng 2,3% quỹ lương của một CLB Premier League. Với Man City, đội có quỹ lương vượt 500 triệu USD theo Deloitte, một bàn thắng có thể tương ứng với khoảng 12 triệu USD chi phí tiền lương. Như vậy, giá trị quy đổi của 0,63 bàn từ kỹ năng này có thể lên tới khoảng 7,5 triệu USD mỗi năm, chưa kể những phẩm chất khác giúp Haaland biến hậu vệ đối phương thành những quân bowling và thực hiện các pha vô lê trên không đầy khó tin.
Tất nhiên, xOffside chưa thể nắm bắt mọi chi tiết. Mô hình không thể ghi nhận đầy đủ khoảng trống mà Haaland tạo ra khi hậu vệ đối phương phải dành sự chú ý đặc biệt cho anh, cũng như những động tác giả, pha đổi hướng và cú chạy vòng cung giúp tiền đạo thoát khỏi bẫy việt vị. Dẫu vậy, nó mở ra một cách đánh giá kỹ năng thường chỉ được nhắc đến khi trọng tài phất cờ.
Haaland từng nói điều tệ nhất với anh là rơi vào thế việt vị, bởi khi ấy cơ hội ghi bàn gần như biến mất. "Nhưng nếu bạn đứng đúng luật, dù ở xa hơn một chút, bạn vẫn có cơ hội", tiền đạo người Na Uy chia sẻ. Với Haaland, đôi khi bí quyết ghi bàn không bắt đầu từ cú sút, mà từ việc biết chính xác mình nên đứng ở đâu.
Đăng ký nhận tin tức từ Tạp chí Bóng đá
