Khi dữ liệu giúp chúng ta nhìn lại lịch sử World Cup
Khi khoảng 400 triệu người theo dõi trận chung kết World Cup 1966 giữa Anh và Tây Đức tại Wembley, nhiều người trong số họ lần đầu tiên được xem một trận bóng đá trực tiếp trên truyền hình. Đó là một bước ngoặt không chỉ đối với World Cup mà còn đối với cách thế giới ghi nhớ bóng đá.
Trước World Cup 1954, giải đấu này thậm chí còn chưa được chiếu trên truyền hình. Muốn biết các đội thi đấu ra sao, người hâm mộ phải chờ báo sáng hôm sau và đọc những bài tường thuật của các phóng viên thể thao. Nhưng khi truyền hình xuất hiện, người xem có thể trực tiếp chứng kiến mọi diễn biến trên sân.
Sự xuất hiện của truyền hình còn tạo nên một hệ quả khác ít được nhắc tới hơn: nó giúp bóng đá trở thành dữ liệu.
Ngày nay, Opta đã số hóa và ghi lại từng pha chạm bóng của mọi trận đấu World Cup kể từ năm 1966. Thay vì chỉ dựa vào ký ức, những đoạn phim tư liệu hay các cuốn tự truyện, chúng ta có thể dùng dữ liệu để đo lường cách bóng đá đã thay đổi qua từng thế hệ.
Nhìn lại 15 kỳ World Cup gần nhất, câu chuyện hiện ra rõ ràng hơn bao giờ hết.
Kỷ nguyên bóng dài (1966-1970)
Trận chung kết World Cup 1966 mà hàng trăm triệu người theo dõi khi ấy gần như không giống bóng đá hiện đại.
Một phần tư số đường chuyền của Anh và Tây Đức trong trận đấu đó là những pha bóng dài vượt tuyến trên 20 yard (hơn 18 mét). Để dễ hình dung, tại World Cup 2022 chỉ có đúng một trận đấu đạt tỷ lệ tương tự: Iran gặp Xứ Wales ở vòng bảng.
Không chỉ chuyền dài, các cầu thủ thời kỳ đó cũng ít bị ràng buộc bởi vị trí chiến thuật như ngày nay. Các trung vệ thường đứng tách biệt khỏi phần còn lại của đội hình. Trong mạng lưới chuyền bóng của tuyển Anh năm 1966, Jack Charlton gần như là một hòn đảo cô lập phía sau hàng thủ.
Điều này phản ánh triết lý phổ biến lúc bấy giờ: hậu vệ không tham gia triển khai bóng. Nhiệm vụ của họ đơn giản là phá bóng càng xa càng tốt.
Dữ liệu cho thấy tại World Cup 1966, các đội đưa bóng lên phía trước nhiều gấp bảy lần so với số mét chuyền về phía sau. Đến World Cup 2022, tỷ lệ đó chỉ còn khoảng ba trên một.
Nói cách khác, bóng đá thời kỳ này xem chuyền về như một hành động tiêu cực. Trong khi ngày nay, những đường chuyền ngang và chuyền ngược lại là nền tảng để xây dựng thế trận.
Một dấu hiệu khác của thời đại bóng dài nằm ở các cú sút. Năm 1970, có tới 62% số cú dứt điểm đến từ ngoài vòng cấm. Khi đó, một bàn thắng trung bình cần khoảng 15 cú sút không tính phạt đền. Ở các kỳ World Cup gần đây, con số này chỉ còn khoảng 9 cú sút.
Điều thú vị là xu hướng sút gần khung thành hơn đã xuất hiện từ rất lâu trước khi khái niệm Expected Goals (xG) ra đời. Điều đó đặt ra câu hỏi liệu dữ liệu có thực sự tạo ra cuộc cách mạng này hay đơn giản chỉ phản ánh một xu hướng vốn đã diễn ra từ trước.
Brazil 1970: Đội bóng đi trước thời đại
Giữa một thế giới đầy bóng dài, Brazil của Pele xuất hiện như một đội bóng đến từ tương lai.
Có chưa tới 10% số đường chuyền của họ là bóng dài. Các cầu thủ liên tục luân chuyển bóng bằng những pha phối hợp ngắn và kiên nhẫn.
Dữ liệu cho thấy Brazil năm đó chỉ chuyền lên phía trước chưa tới năm mét cho mỗi mét chuyền về. Với tiêu chuẩn của thập niên 1970, đây là một con số mang tính cách mạng.
Đội bóng của Mario Zagallo vẫn còn những dấu ấn của thời đại cũ. Họ thực hiện 19 trong tổng số 27 cú sút từ ngoài vòng cấm trong trận chung kết gặp Italy. Các trung vệ vẫn tương đối tách biệt khỏi phần còn lại của đội hình.
Tuy nhiên, cấu trúc chiến thuật của Brazil lại rất hiện đại: hậu vệ phải dâng cao hỗ trợ tấn công, hàng tiền vệ kết nối chặt chẽ và các cầu thủ tấn công bó vào trung lộ.
Nhìn lại bằng con mắt hiện đại, đội hình đó có nhiều nét tương đồng với sơ đồ 4-2-3-1 ngày nay.
Kỷ nguyên tuyến giữa (1974-1982)
Nếu những năm 1960 là thời đại mà bóng thường bay qua khu trung tuyến, thì cuối thập niên 1970 chứng kiến một sự đảo chiều hoàn toàn.
Các bản đồ nhiệt cho thấy bóng bắt đầu xuất hiện dày đặc ở khu vực giữa sân thay vì liên tục di chuyển từ vòng cấm này sang vòng cấm khác.
Một nguyên nhân quan trọng là cầu thủ thời kỳ trước có quá nhiều thời gian xử lý bóng. Năm 1966, trung bình một cầu thủ mất khoảng 3,4 giây từ lúc nhận bóng đến khi chuyền đi. Đến năm 2022, con số này chỉ còn 2,9 giây.
Khi không bị áp sát, các cầu thủ có thể thoải mái rê bóng xuyên qua khu trung tuyến. Nhưng dần dần, các đội nhận ra rằng chuyền bóng hiệu quả hơn nhiều so với rê bóng đơn lẻ.
Đó là lúc Hà Lan của Rinus Michels xuất hiện.
Bóng đá tổng lực không chỉ thay đổi cách tấn công mà còn thay đổi cách tổ chức không gian. Johan Cruyff thường xuyên lùi sâu, tạo thành tam giác phối hợp ở trung lộ cùng các tiền vệ.
Quan trọng hơn, các trung vệ lần đầu tiên tham gia tích cực vào quá trình luân chuyển bóng thay vì chỉ phất dài lên phía trên.
Nếu Brazil 1970 mở ra cánh cửa, thì Hà Lan 1974 đã khiến cả thế giới bước qua ngưỡng cửa đó.
Kỷ nguyên phòng ngự (1986-1990)
Di sản lớn nhất của bóng đá tổng lực không chỉ là những tam giác chuyền bóng đẹp mắt.
Đó còn là bẫy việt vị.
Khi các đội ngày càng chú trọng kiểm soát trung tuyến, các hàng thủ buộc phải tìm cách thu hẹp không gian. Họ kéo đội hình lên cao hơn và sử dụng bẫy việt vị như một công cụ chiến thuật.
Số lần việt vị tăng mạnh trong suốt thập niên 1980. Đến Italia 90, World Cup ghi nhận mức kỷ lục 8,6 lần việt vị mỗi trận.
Cùng lúc, một vấn đề khác xuất hiện. Các đội ngày càng thích chuyền về cho thủ môn để duy trì quyền kiểm soát bóng hoặc câu giờ.
Kết quả là World Cup 1990 chỉ đạt trung bình 2,2 bàn mỗi trận, thấp hơn đáng kể so với 2,8 bàn mỗi trận của World Cup 1982.
FIFA buộc phải phản ứng bằng hai thay đổi luật mang tính lịch sử: nới lỏng luật việt vị và cấm thủ môn bắt bóng từ đường chuyền về của đồng đội.
Hai quyết định đó đã mở đường cho cuộc cách mạng chiến thuật tiếp theo.
Kỷ nguyên chuyển đổi (1994-2006)
Khi không còn được chuyền về thủ môn một cách an toàn, các đội phải học cách triển khai bóng từ phần sân nhà.
Nhưng họ cũng phải đối mặt với một thử thách mới: pressing khu vực.
Arrigo Sacchi đã thay đổi cách phòng ngự bằng hệ thống 4-4-2 khu vực nổi tiếng của mình. Thay vì mỗi người theo một đối thủ, cả đội di chuyển như một khối thống nhất.
Hiệu quả của pressing thể hiện rõ trong dữ liệu. Tỷ lệ chuyền chính xác tại World Cup giảm từ 82% năm 1986 xuống chỉ còn 76% vào năm 2002, mức thấp nhất kể từ năm 1966.
Đây cũng là giai đoạn bóng đá bị ám ảnh bởi chuyển trạng thái. Các đội cố gắng giành lại bóng nhanh hơn và tấn công ngay lập tức trước khi đối phương kịp tổ chức lại đội hình.
World Cup 2002 là đỉnh cao của xu hướng này. Có tới 32% số bàn thắng xuất hiện trong vòng ba hành động sau một quả tạt, tỷ lệ cao nhất trong dữ liệu lịch sử.
Bóng đá lúc đó vẫn mang đậm dấu ấn của sơ đồ 4-4-2 với các cầu thủ chạy cánh truyền thống, nhưng những thay đổi lớn đã bắt đầu xuất hiện.
Các tiền vệ tấn công ngày càng hoạt động sâu hơn. Những cầu thủ chạy cánh nghịch chân bắt đầu bó vào trung lộ để dứt điểm.
Bồ Đào Nha tại World Cup 2006 là một ví dụ tiêu biểu. Cristiano Ronaldo khi ấy không còn là mẫu cầu thủ chạy biên cổ điển mà đã trở thành một tiền đạo cánh săn bàn.
Bóng đá hiện đại đang dần thành hình.
Kỷ nguyên luân chuyển bóng (2010-2018)
Nếu phải chọn một đội tuyển đại diện cho bóng đá giai đoạn 2010-2018, đó chắc chắn là Tây Ban Nha.
Từ EURO 2008 đến EURO 2012, đội bóng của Vicente del Bosque gần như không thể bị đánh bại. Nhưng điều khiến họ khác biệt không đơn thuần là các danh hiệu. Tây Ban Nha đã đẩy mọi xu hướng chiến thuật của bốn thập kỷ trước đó lên đến cực hạn.
Nếu các đội bóng trước đây chuyển từ bóng dài sang kiểm soát tuyến giữa, thì Tây Ban Nha gần như biến cả sân đấu thành một khu vực kiểm soát của riêng họ.
Thay vì chỉ sử dụng ba tiền vệ trung tâm như nhiều đội tuyển khác, họ đôi khi chơi với bốn hoặc năm cầu thủ có thiên hướng điều phối bóng. Những tiền vệ như Xavi, Andres Iniesta, Sergio Busquets, Xabi Alonso liên tục xuất hiện ở mọi khu vực để tạo ra các tam giác phối hợp.
Tại World Cup 2010, Tây Ban Nha thực hiện trung bình 525 đường chuyền mỗi trận, con số cao thứ hai trong lịch sử World Cup vào thời điểm đó. Chỉ 7,7% số đường chuyền của họ là bóng dài, cũng thuộc nhóm thấp nhất từng được ghi nhận.
Các đường chuyền của Tây Ban Nha vừa ngắn vừa nhanh. Trung bình mỗi đường chuyền chỉ dài khoảng 16,7 yard, trong khi thời gian giữa hai lần chuyền chỉ khoảng 2,5 giây.
Tuy nhiên, mục tiêu của họ không phải là kiểm soát bóng để kiểm soát bóng.
Điều Tây Ban Nha thực sự theo đuổi là khả năng đưa toàn bộ đội hình sang phần sân đối phương. Khi liên tục chuyền ngang và chuyền về, họ khiến đối phương không thể pressing hiệu quả. Một khi đội hình đã được đẩy lên cao, các hậu vệ biên bắt đầu chồng biên, các tiền vệ dâng lên áp sát vòng cấm và các trung vệ cũng tiến lên gần vạch giữa sân.
Đó là lúc khái niệm "rest defence" bắt đầu trở thành một phần không thể thiếu của bóng đá hiện đại. Ngay cả khi tấn công, các đội bóng hàng đầu vẫn luôn giữ một cấu trúc đủ chắc chắn để chống phản công.
Dữ liệu World Cup cho thấy tỷ lệ counter-pressing – giành lại bóng trong vòng tám giây sau khi mất bóng ở 60% phần sân đối phương – tăng mạnh qua từng kỳ giải và đạt mức cao nhất vào năm 2022.
Nhưng sự thống trị của Tây Ban Nha cũng tạo ra phản ứng dây chuyền.
Khi ngày càng nhiều đội cố gắng kiểm soát bóng, các đối thủ yếu hơn nhận ra rằng việc tranh giành quyền kiểm soát với những đội bóng như Tây Ban Nha là vô nghĩa. Thay vào đó, họ lùi sâu, giữ đội hình cực kỳ chặt chẽ và chờ đợi cơ hội phản công.
Nói cách khác, chính thành công của tiki-taka đã góp phần tạo ra làn sóng bóng đá phòng ngự phản công sau này.
Không đội bóng nào minh họa rõ điều đó hơn tuyển Pháp tại World Cup 2018.
Trong trận chung kết gặp Croatia, Pháp không cố gắng kiểm soát thế trận. Họ sử dụng tới 19% số đường chuyền dưới dạng bóng dài, ghi bàn từ một quả đá phạt, một quả phạt đền và chỉ tạo ra vỏn vẹn 0,3 bàn thắng kỳ vọng (xG không tính phạt đền).
Mạng lưới chuyền bóng của họ hôm đó gần như đi ngược hoàn toàn với những gì các nhà phân tích dữ liệu yêu thích.
Nhưng Pháp vẫn thắng 4-2.
Đó là lời nhắc nhở rằng bóng đá không phải lúc nào cũng tuân theo những gì các biểu đồ mong muốn.
World Cup 2022: Khoảnh khắc của Messi
Gọi World Cup 2022 là một "kỷ nguyên" có thể hơi quá, nhưng giải đấu tại Qatar chắc chắn đã tạo ra một dấu mốc đặc biệt.
Đó là World Cup của Lionel Messi.
Ba mươi sáu năm sau chức vô địch của Diego Maradona tại Mexico 1986, Argentina một lần nữa bước lên đỉnh thế giới với một thiên tài khác.
Trận chung kết giữa Argentina và Pháp nhanh chóng trở thành một trong những trận đấu vĩ đại nhất lịch sử giải đấu. Messi ghi hai bàn. Kylian Mbappe lập hat-trick. Sau 120 phút kết thúc với tỷ số 3-3, Argentina giành chiến thắng trên chấm luân lưu.
Nhưng điều đáng chú ý không chỉ nằm ở kết quả.
Mạng lưới chuyền bóng của Argentina trong trận chung kết cho thấy gần như mọi tuyến đường tấn công đều dẫn tới Messi. Cũng như trong phần lớn sự nghiệp của mình, anh vẫn là trung tâm của mọi ý tưởng sáng tạo trên sân.
Tuy nhiên, World Cup 2022 còn kể một câu chuyện chiến thuật lớn hơn.
Các đội bóng tại Qatar tổ chức phòng ngự tốt hơn bao giờ hết. Những khối phòng ngự trung bình được dựng lên dày đặc trước vòng cấm khiến việc xuyên phá trung lộ trở nên cực kỳ khó khăn.
Morocco là ví dụ tiêu biểu nhất. Đội bóng châu Phi tiến vào bán kết bằng hệ thống phòng ngự lùi sâu và phản công cực kỳ kỷ luật.
Bản đồ nhiệt của giải đấu cho thấy khu vực trung lộ trước vòng cấm gần như bị phong tỏa.
Các đội bóng vì thế buộc phải thay đổi cách tiếp cận.
Chỉ 16% số lần đưa bóng vào một phần ba cuối sân được thực hiện qua trung lộ tại World Cup 2022. Đây là tỷ lệ thấp nhất trong toàn bộ 15 kỳ World Cup được thống kê.
Khi không thể đi xuyên qua khối phòng ngự, các đội phải đi vòng quanh nó.
Những pha chồng biên và căng ngang ngược (cut-back) trở thành vũ khí lợi hại nhất.
World Cup 2022 ghi nhận trung bình 2,3 cơ hội mỗi trận được tạo ra từ các pha cut-back, mức cao nhất kể từ năm 1978. Argentina và Pháp cũng chính là hai đội dẫn đầu giải đấu ở chỉ số này.
Tổng cộng có 22 bàn thắng được ghi từ các tình huống căng ngang ngược, bỏ xa mọi kỳ World Cup trước đó.
Hệ quả là khoảng cách dứt điểm trung bình giảm xuống chỉ còn 16,4 mét, thấp nhất trong lịch sử giải đấu.
63% tổng số cú sút được thực hiện trong vòng cấm, tỷ lệ cao nhất từng được ghi nhận.
Bóng đá đang ngày càng tìm kiếm những cơ hội có xác suất thành công cao hơn thay vì những cú sút xa mang tính cảm hứng.
Một yếu tố khác cũng góp phần tạo nên chất lượng chuyên môn của World Cup 2022: thể lực.
Lần đầu tiên trong lịch sử, giải đấu diễn ra vào giữa mùa giải thay vì cuối mùa. Các cầu thủ bước vào giải với nền tảng thể chất tốt hơn.
Nhiệt độ tại Qatar dù cao nhưng vẫn dễ chịu hơn nhiều so với các kỳ World Cup mùa hè trước đây.
Bên cạnh đó, FIFA mở rộng danh sách đăng ký lên 26 cầu thủ và cho phép năm quyền thay người mỗi trận. Khoảng cách giữa các sân vận động cũng rất ngắn, tất cả đều nằm trong bán kính chưa đến 50 km quanh Doha.
Những yếu tố đó giúp các đội duy trì cường độ vận động cao hơn.
Có lẽ vì thế mà World Cup 2022 chứng kiến sự suy giảm rõ rệt của các bàn thắng từ tình huống cố định. Trong tổng số 172 bàn thắng, có tới 130 bàn đến từ bóng sống.
Chỉ 24% số bàn thắng xuất phát từ phạt góc, đá phạt, ném biên tấn công hoặc phạt đền - tỷ lệ thấp nhất trong lịch sử 15 kỳ World Cup được phân tích.
Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng điều này có thể thay đổi tại World Cup 2026. Khí hậu nóng hơn tại Mỹ, Mexico và Canada cùng sự phát triển mạnh mẽ của các HLV chuyên trách tình huống cố định có thể khiến những pha bóng chết một lần nữa trở thành vũ khí quan trọng.
Những cầu thủ và đội tuyển xuất sắc nhất trong kỷ nguyên dữ liệu
Sau khi phân tích hơn nửa thế kỷ World Cup, dữ liệu cũng cho phép nhìn lại những cá nhân và tập thể xuất sắc nhất lịch sử giải đấu.
Hầu hết các bảng xếp hạng được xây dựng dựa trên chỉ số Possession Value - thước đo khả năng giúp đội bóng tiến gần hơn tới việc ghi bàn thông qua chuyền bóng, rê bóng hoặc di chuyển.
Dĩ nhiên, việc so sánh các cầu thủ ở những thời đại khác nhau luôn tồn tại hạn chế. Một hậu vệ năm 1970 phải đối mặt với môi trường chiến thuật rất khác so với một hậu vệ năm 2022.
Tuy nhiên, nếu tổng hợp toàn bộ những giá trị tạo ra trên sân, cái tên nổi bật nhất vẫn là Johan Cruyff.
Khoảng cách giữa huyền thoại Hà Lan và phần còn lại lớn tới mức khiến nhiều người bất ngờ.
Danh sách này cũng gợi nhớ những cái tên từng thống trị các kỳ World Cup nhưng không phải lúc nào cũng được nhắc tới nhiều trong các cuộc tranh luận lịch sử như Mesut Ozil, Alexis Sanchez, Jurgen Grabowski hay Ariel Ortega.
Ở cấp độ đội tuyển, bức tranh lại quen thuộc hơn nhiều.
Tây Âu và Nam Mỹ tiếp tục là hai khu vực thống trị lịch sử World Cup.
Brazil và Đức, hai đội tuyển góp mặt trong nhiều trận chung kết nhất, cũng sở hữu hiệu số bàn thắng tốt nhất.
Nhưng nếu phải chọn ra nhà vô địch tuyệt đối của kỷ nguyên World Cup hiện đại, dữ liệu chỉ về một hướng.
Kể từ năm 1966, Brazil ghi nhiều hơn đối thủ đúng một bàn mỗi trận. Sau 85 trận đấu, Selecao sở hữu hiệu số +85.
Con số đó nhỉnh hơn đôi chút so với Đức, đội đạt hiệu số +0,98 bàn mỗi trận.
Một thống kê hoàn hảo để khép lại hành trình kéo dài sáu thập kỷ.
Bởi nếu dữ liệu đã kể lại toàn bộ lịch sử World Cup từ năm 1966 đến nay, thì kết luận cuối cùng cũng không khác nhiều so với điều người hâm mộ vẫn luôn tin tưởng:
Brazil vẫn là chuẩn mực của bóng đá World Cup.
Joga Bonito không chỉ là khẩu hiệu.
Nó đã được chứng minh bằng cả lịch sử lẫn những con số.
