Có một thời gian dài, Jose Mourinho dường như đã trở thành người thừa của bóng đá đỉnh cao. Trong lúc Pep Guardiola cùng những người theo đuổi trường phái kiểm soát vị trí liên tục gặt hái thành công, Mourinho cứ lùi dần khỏi sân khấu lớn. Sau những danh hiệu cùng MU năm 2017, chiếc cúp đáng kể duy nhất ông giành được là Conference League với Roma năm 2022.
Người ta nói Mourinho đã hết thời. Chiến thuật của ông bị xem là cũ kỹ, quá phụ thuộc vào phòng ngự, phản công và khả năng ứng biến của cầu thủ.
Nhưng có lẽ vấn đề không đơn giản như vậy. Bóng đá đã thay đổi theo hướng bất lợi cho Mourinho trong suốt một thập kỷ, và giờ đây, nó có thể đang quay trở lại với những nguyên tắc mà ông luôn tin tưởng.
Chiến thắng 2-1 của Real Madrid trước Barcelona ở trận El Clasico cuối tuần qua là một ví dụ.
Mourinho bố trí đội hình 4-4-2, yêu cầu Bernardo Silva theo sát Pedri để hạn chế khả năng tổ chức của tiền vệ người Tây Ban Nha. Khi Barcelona dồn quân pressing về một phía, Real Madrid chủ động kéo đối thủ vào đó rồi chuyển bóng nhanh sang cánh đối diện. Những pha băng lên từ tuyến hai được sử dụng để khai thác khoảng trống phía sau hàng thủ dâng cao của Hansi Flick.
Bàn thắng quyết định của Kylian Mbappe đến từ một tình huống như thế. Jude Bellingham thoát khỏi vòng vây pressing, Eduardo Camavinga tham gia phối hợp rồi bất ngờ xâm nhập khoảng trống phía sau hàng phòng ngự Barcelona trước khi kiến tạo cho Mbappe.
Đó là một chiến thắng được chuẩn bị kỹ lưỡng, nhưng điều đáng chú ý hơn nằm ở cách Mourinho chuẩn bị cho các học trò.
Trong bài phân tích đăng trên BBC, chuyên gia chiến thuật Umir Irfan chỉ ra rằng Mourinho từ lâu đã theo đuổi phương pháp huấn luyện mang tên Tactical Periodisation, hay chu kỳ hóa chiến thuật, do nhà nghiên cứu bóng đá người Bồ Đào Nha Vitor Frade phát triển.
Theo trường phái này, kỹ thuật, chiến thuật, thể lực và tâm lý không nên được huấn luyện như những yếu tố tách biệt. Một trận bóng không bao giờ diễn ra theo cách ấy. Cầu thủ phải vừa chạy, vừa quan sát, vừa xử lý bóng, vừa đưa ra quyết định dưới áp lực của đối phương. Vì vậy, quá trình tập luyện cũng phải đặt họ vào những hoàn cảnh tương tự.
John Terry từng kể rằng khi Mourinho đến Chelsea, các cầu thủ rất ngạc nhiên vì bóng đã xuất hiện ngay trong buổi tập đầu tiên của giai đoạn chuẩn bị mùa giải. Mourinho giải thích rằng chẳng ai thấy một nghệ sĩ piano chạy vòng quanh cây đàn để tập luyện. Muốn chơi đàn giỏi, anh ta phải ngồi xuống và chơi đàn.
Ở Real Madrid hiện tại, các buổi tập của Mourinho cũng được rút ngắn nhưng tăng cường độ, với trái bóng gần như luôn hiện diện.
Triết lý ấy dẫn đến một khác biệt căn bản giữa Mourinho và nhiều đồng nghiệp nổi tiếng.
Trong khoảng một thập kỷ vừa qua, bóng đá đỉnh cao bị chi phối bởi những hệ thống tìm cách kiểm soát tối đa diễn biến trận đấu. Cầu thủ được phân công những vị trí cụ thể, những phương án di chuyển được chuẩn bị chi tiết, còn việc luân chuyển bóng nhằm tạo ra ưu thế quân số ở từng khu vực.
Mourinho không đi theo con đường đó. Ông xây dựng một cấu trúc đủ chặt chẽ, nhưng trao cho cầu thủ quyền tự tìm lời giải khi tình huống vượt ra ngoài những gì đã chuẩn bị.
Eden Hazard từng so sánh rằng dưới thời Antonio Conte, anh được hướng dẫn rất cụ thể phải di chuyển đến đâu, xử lý như thế nào trong từng tình huống. Còn với Mourinho, hệ thống được thiết lập nhưng cầu thủ có nhiều không gian để chơi bóng theo bản năng và khả năng của mình.
Cách tiếp cận ấy từng giúp Mourinho chinh phục châu Âu cùng Porto, biến Chelsea thành thế lực thống trị nước Anh và đưa Inter tới cú ăn ba lịch sử. Những đội bóng của ông đặc biệt nguy hiểm khi trận đấu trở nên căng thẳng, khi đối thủ mắc sai lầm hoặc khi mọi tính toán ban đầu bị phá vỡ.
Vấn đề là bóng đá sau đó ngày càng đề cao khả năng loại bỏ những tình huống bất định. Mourinho không còn nhiều lợi thế trước các hệ thống kiểm soát được hoàn thiện đến mức gần như máy móc.
Nhưng xu hướng ấy đang thay đổi.
Sự phổ biến của pressing một kèm một khiến những đội bóng theo trường phái kiểm soát vị trí gặp nhiều khó khăn hơn trong việc tạo ưu thế quân số. Khi mọi cầu thủ đều có người theo sát, những đường chuyền và pha di chuyển được lập trình sẵn không còn dễ thực hiện. Các trận đấu xuất hiện nhiều hơn những cuộc đấu tay đôi, những pha chuyển trạng thái bất ngờ và những tình huống buộc cầu thủ phải tự quyết định trong tích tắc.
Đấy chính là thứ bóng đá Mourinho đã chuẩn bị cho các học trò suốt nhiều năm: chấp nhận sự hỗn loạn thay vì cố loại bỏ nó.
Tất nhiên, một chiến thắng trước Barcelona chưa đủ chứng minh Mourinho đã trở lại đỉnh cao. Nhưng nó nhắc nhở rằng những phương pháp từng bị xem là lạc hậu chưa chắc đã hết giá trị. Đôi khi, chúng chỉ không phù hợp với xu hướng đang thống trị.
Mourinho trở lại Real Madrid sau 13 năm, mang theo những nguyên tắc đã làm nên tên tuổi của mình. Ông không cần trở thành một Guardiola khác. Với Mbappe, Bellingham hay Bernardo Silva, công việc của ông là tạo ra một tập thể đủ tổ chức để không bị cuốn trôi, nhưng cũng đủ tự do để tận dụng tài năng cá nhân khi trận đấu thoát khỏi mọi khuôn mẫu.
Bóng đá từng quay lưng với Mourinho vì quá say mê sự kiểm soát. Giờ đây, khi sự hỗn loạn ngày càng khó tránh khỏi, người đàn ông từng bị coi là hết thời có thể lại đang sở hữu những câu trả lời mà cả châu Âu tìm kiếm.
Đăng ký nhận tin tức từ Tạp chí Bóng đá
